بررسی کتاب «دوست باهوش من» اثر «النا فرانته»

دوستی

رمان «دوست باهوش من» به ظاهر حول موضوعات گوناگونی می‌چرخد: جامعه، فقر، خشونت، مردسالاری، تحصیلات، طبقه اجتماعی و سیاست؛ اما در مرکز این جهان پرتلاطم، یک محور اساسی و احساسی قرار دارد: دوستی عمیق، پیچیده و چندلایه میان «النا گرکو» (یا «لِنو») و «رافائلا چِرولو» (یا «لی‌لا»). این دو دختر از کودکی در کنار هم بزرگ می‌شوند و در همان سال‌های نخست، به شکلی اجتناب‌ناپذیر و گاه ناخودآگاه، بر زندگی، انتخاب‌ها و نگاه یکدیگر به جهان تأثیر می‌گذارند. هرچه از کودکی به سوی نوجوانی و جوانی حرکت می‌کنند، تصمیم‌هایشان—even آن‌هایی که ظاهراً ناگهانی، عجیب یا تکانه‌ای به نظر می‌رسند—عمیقاً با این نیاز درونی گره می‌خورد که توجه دیگری را جلب کنند، بر او اثر بگذارند، از او عقب نمانند یا شاید از او پیشی بگیرند. همین تلاشِ دائمی برای تأیید گرفتن، رقابت، تقلید و فاصله گرفتن، رابطه آن‌ها را به پیوندی سرنوشت‌ساز و تعیین‌کننده تبدیل می‌کند.

فرانته از خلال نمایش لحظات روشن و تاریک این دوستی در طول سال‌ها—از بازی‌های کودکانه تا رقابت‌های تحصیلی، از حسادت‌ها و دلخوری‌های پنهان تا همدلی و حمایت‌های بی‌چون‌وچرا—نشان می‌دهد که چگونه پیوند میان دو دختر می‌تواند به نیرویی قدرتمند تبدیل شود که مسیر زندگی را جهت می‌دهد. او با نشان دادن اینکه نظرات، ترس‌ها، آرزوها و تصمیم‌های کلیدیِ «لی‌لا» و «لنو» تا چه اندازه به حضور و قضاوت همدیگر وابسته است، عملاً استدلال می‌کند دوستی، به‌ویژه دوستی میان دو زن، می‌تواند نوعی قدرت شکل‌دهنده و هدایت‌کننده باشد؛ قدرتی که شاید خودِ دوستان به‌ندرت آن را به زبان بیاورند یا دربارۀ آن صریح صحبت کنند، اما در سکوت و زیر پوست رابطه، دائماً در کار است.

«لی‌لا» و «لنو» حتی در کودکی نیز کم‌وبیش از استثنایی بودن پیوند خود آگاه‌اند. آن‌ها حس می‌کنند رابطه‌شان چیزی فراتر از همراهی معمول هم‌محله‌ای‌هاست؛ نوعی نزدیکی ریشه‌دار که با وجود همه‌ی فراز و نشیب‌ها، به آن‌ها احساس امنیت، ثبات و معنا می‌دهد. فرانته با دنبال کردن این دوستی در طول چندین سال و نشان دادن تغییر شکل آن در دوره‌های مختلف زندگی، تصویری پویا و زنده از رابطه‌ای ارائه می‌دهد که هم می‌تواند الهام‌بخش، حمایتی و سازنده باشد و هم در برهه‌هایی فشارآور، آزاردهنده و محدودکننده. این پیوند عاطفی، مانند هر رابطه‌ی عمیق دیگر، از مرحله‌ی تقلید کورکورانه به رقابت، از رقابت به تحسین، و از تحسین به نوعی هم‌زیستی عجیب میان عشق، رنج و فاصله عبور می‌کند.

از خلال همین درهم‌تنیدگی زندگی و سرنوشت دو پروتاگونیست است که فرانته بر یک نکته مهم انگشت می‌گذارد: دوستی—خصوصاً پیوند میان دو زن در فضایی سرشار از تبعیض جنسیتی و خشونت—می‌تواند به نیرویی تبدیل شود که مسیر حرفه‌ای، عاطفی و فکری فرد را تعیین کند. این نیرو گاهی مانند پشتوانه‌ای محکم عمل می‌کند و گاهی مانند آینه‌ای بی‌رحم که فرد را وادار به بازنگریِ دوباره در خودش می‌کند. فرانته نشان می‌دهد که این نوع دوستی، با تمام فشارها و فرصت‌ها، نه‌تنها زندگی شخصیت‌ها را شکل می‌دهد، بلکه به ابزاری برای مقاومت، تعریف هویت و یافتن صدا در جهانی می‌شود که سعی دارد آن‌ها را به حاشیه براند.

روزها گذشت، ایمیل‌ام را چک کردم، صندوق پست را هم نگاه کردم، اما هیچ خبری نبود. معمولاً برایش نامه می‌نوشتم و او تقریباً هیچ وقت پاسخ نمی‌داد؛ عادتش بود. تلفن را ترجیح می‌داد یا وقتی به «ناپل» می‌رفتم تا صبح با هم حرف می‌زدیم. دراور را باز کردم، داخل جعبه‌های فلزی را که توی آن‌ها همه جور وسایل نگه می‌داشتم، به دقت گشتم. چیز زیادی توی آن‌ها نبود. خیلی چیزها را دور ریخته بودم، به‌ویژه هر چیز مرتبط با «لی‌لا» و خودش هم می‌دانست. متوجه شدم که هیچ چیزی از او ندارم، حتی یک عکس، یادداشت یا یادگاری کوچک. شگفت‌زده شدم. امکان دارد که در تمام آن سال‌ها هیچ چیز از خودش پیش من نگذاشته باشد، یا بدتر، من نمی‌خواستم که چیزی از او در خانه داشته باشم؟ دومی درست است. — از کتاب «دوست باهوش من» اثر «النا فرانته»